Asya Robins
BBC Türkçe
Siyasi mesleğini halkın güvenliğini muhafaza vaadi üzerine kuran İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Hamas’ın 7 Ekim’deki akınları sonrası anketlerde ve sokaklarda bölünmüş, öfkeli bir halk ile karşı karşıya.
İsrail’de birçok kesim, Netanyahu’nun ataklara hazırlıksız yakalandığını ve rehine krizini yönetim edemediğini düşünüyor. Kamuoyu araştırmaları Netanyahu’ya dayanağın “benzeri görülmemiş” seviyede düştüğünü gösteriyor.
Netanyahu’nun savaş stratejisine ve Gazze’deki sivil ölümlere yönelik memleketler arası reaksiyonlar de büyüyor.
Siyasi analistler Netanyahu’nun yıllardır kendisine çizdiği “Bay Güvenlik” profilinin ve tahminen de başbakanlığının tehlikede olduğunu söylüyor.
REKLAM
Netanyahu’ya dayanak savaştan evvel de yolsuzluk suçlamaları, kurduğu çok sağcı koalisyon ve yargının yetkilerini kısıtlamayı öngören yasa tasarısı nedeniyle düşüşteydi.
Peki Netanyahu bir seçimi daha kazanabilir mi? Önümüzdeki devirde İsrail’i ne bekliyor?
Genç yaşta İsrail’e dönme hayali
Netanyahu İsrail siyasetinde karşı karşıya kaldığı krizleri atlatarak her seferinde yine iktidara dönüşleriyle tanınıyor. 1990’larda üç yıl başbakanlık yaptıktan sonra 2009’da tekrar seçimi kazanan ve 12 yıl daha bu vazifesi sürdüren bir siyasetçi.
Kendisine yönelik hukuksal davalara yansıyan sayısız suçlamaya karşın hala iktidarda.
1949 yılında Tel Aviv’de doğan Netanyahu’nun babası Benzion Netanyahu, bugünkü Likud Partisi’nin öncüsü olan, Siyonizm’in seküler ve milliyetçi sağcı kollarından Revizyonist Siyonizm hareketinde etkin yer alan bir tarihçiydi.
Benzion İsrail’de yaşamayı denese de vaktin ana akım Siyonist başkanlarıyla görüş ayrılıkları yaşadığı için hayatının kıymetli bir kısmını ABD’de geçirdi.
Genç yaştan itibaren babası üzere yeni kurulan İsrail devletine güçlü bir bağ hisseden Binyamin Netanyahu da hayatını uzunca bir müddet İsrail ve ABD ortasında mekik dokuyarak geçirdi.
Hakkında yazılan bir biyografiye nazaran, 1963’te aileleriyle birlikte ABD’nin Philadelphia kentine taşınan Netanyahu ile ağabeyi Yonatan (Yoni), lise yıllarını onları Kudüs’ten uzaklaştırdığı ve geri dönüp İsrail ordusuna katılma hayallerine karşı çıktığı için babalarına öfke duyarak geçirdi. Benzion, çocuklarının Amerika’da güzel bir eğitim almasını istiyordu.
Yazar ve gazeteci Anshel Pfeffer, “Bibi: Benjamin Netanyahu’nun Çalkantılı Hayatı ve Zamanı” isimli kitabında Netanyahu kardeşlerinin Amerika’daki birinci yıllarında etraflarındaki insanlara İsrail’i tanıtmaya ve savunmaya istekli olduklarını, yaz tatillerini ise çoklukla İsrail’de geçirdiklerini anlatıyor.
Netanyahu ile babası Benzion
1967’de şimdi 18 yaşındayken Yonatan’ın peşinden İsrail ordusuna katılan Netanyahu, Yom Kippur savaşı dahil çeşitli çatışmalarda İsrail’in seçkin komando birliği Sayeret Matkal’da vazife yaptı.
Yonatan hayatı boyunca orduda vazife yapmaya devam ederken Netanyahu daha sonra ABD’ye dönüp eğitimini sürdürdü.
1976’da Uganda’nın Entebbe Havaalanı’nda 100’den fazla rehinenin kurtarıldığı operasyonda hayatını kaybeden Yonatan’ın vefatının Netanyahu üzerinde kıymetli bir tesiri olduğu düşünülüyor.
Yonatan Netanyahu
Anshel Pfeffer, Netanyahu’nun Amerika’ya döndüğünde akıcı İngilizcesi, askeri tecrübesi ve şık görünümü nedeniyle dikkat çektiğini ve sık sık televizyon programlarına katılarak İsrail hakkında konuşmalar yaptığını söylüyor.
Pfeffer’e nazaran şimdi 28 yaşındayken yaptığı bir konuşmada, “Orta Doğu’da barışın önündeki maniler, Arapların İsrail’i yok etme kararlılığı ve Arap dünyasında demokrasinin eksikliği” diyen Netanyahu, siyasi görüşünün temelini oluşturan bu kelamları mesleği boyunca tekraren kere tekrarlayacaktı.
10 Haziran 1973’te Binyamin Netanyahu İsrail’in seçkin komando birliği Sayeret Matkal’da misyon yaparken
Sekiz yıl içinde başbakanlık
Üniversiteden sonra bir müddet iktisat danışmanı olarak çalışan Netanyahu, 1982 yılında Washington’daki İsrail Büyükelçiliği’ne Misyon Şefi Yardımcısı olarak atandı.
Ardından 1984-88 yılları ortasında İsrail’in Birleşmiş Milletler (BM) Büyükelçisi olarak vazife yaptı.
Ancak Netanyahu’nun amacında başbakanlık vardı. 1988’de İsrail’e döndü ve Likud Partisine katıldı. 1993 yılında ise partinin önderi olarak seçildi.
Bu sırada İsrail Personel Partisi’nin lideri ve Başbakan Yitzhak Rabin, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ile iki devletli bir tahlili hedefleyen Oslo Anlaşmaları’nı yürütüyordu.
Netanyahu da dahil olmak üzere ülkedeki sağcı muhalifler bu barış görüşmelerine şiddetle karşı çıktı. 6 Ekim 1995’te mutabakata karşı düzenlenen bir aksiyonda binlerce gösterici Kudüs’e akın ederek trafiği durma noktasına getirdi. Kimi pankartlarda “Araplara Ölüm” yazıyordu.
Dönemin ABD Lideri Bill Clinton, İsrail Başbakanı Yitzhak Rabin ile Filistin başkanı Yaser Arafat’ın Batı Şeria’nın büyük kısmının Filistinlilerin denetimine geçmesini öngören mutabakatın imzalanmasının akabinde Beyaz Saray’ın bahçesinde el sıkışmalarını izliyor
Yaklaşık bir ay sonra Tel Aviv’de bir şovda konuşan Başbakan Yitzhak Rabin, çok sağcı Yigal Amir isimli bir öğrenci tarafından vurularak öldürüldü ve ülkede genel seçim daveti yapıldı.
Yıllardır başbakanlık adaylığı için hazırlanan Netanyahu için fırsat doğmuştu. 29 Mayıs 1996’da yapılan genel seçimde Emekçi Partisi’nin yeni başkanı Shimon Peres’e karşı yarışan Netanyahu, yüzde 1’den az fark ile İsrail’e dönüşünün 8. yılında başbakan seçildi.
Filistin meselesini “yönetme” stratejisi
Netanyahu’nun bu noktaya kadar siyasi görüşü Oslo Anlaşmaları’na ve Filistinlilerle rastgele bir barış sürecine karşı çıkmak üzerine heyetiydi.
Uzmanlara nazaran iktidardaki birinci üç yılında Netanyahu, ABD’nin desteklediği Oslo Anlaşmaları’nı ilerletiyor üzere görünse de aslında bir sonuca varmamaya odaklanmıştı.
BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Manchester Üniversitesi’nde İsrail-Filistin alanında kıdemli öğretim vazifelisi olan Dr. Moshe Behar, “Netanyahu muhalefetteyken tabanının duymak istediği şeyleri söyleyebiliyordu. İktidara geldiğinde ise bu kadar rahat davranamadı. İsrail her istediğini yapamaz, ABD’ye bağımlı bir varlık” diyor.
İsrail-Filistin sorunu üzerine çalışan gazeteci ve muharrir Joshua Leifer ise “Netanyahu çok zeki bir siyasetçi ve barış sürecini dayanaklar üzere göründüğü takdirde, birbirini izleyen ABD idarelerinin hükümetini destekleyeceğini anlamıştı” diye konuşuyor.
4 Eylül 1996’da İsrail Başbakanı Netanyahu ile Filistin başkanı Yaser Arafat görüşme gerçekleştirdi
Uzmanlara nazaran Netanyahu mesleği boyunca Filistin topraklarında “işgali yönetme” stratejisi uyguladı.
Bunun görünür tarafında Gazze Şeridi’nden gelen roketleri engellemek için kullanılan Demir Kubbe sistemi ve İsrail-Gazze hududu boyunca uzanan yüksek teknolojili hudut çiti üzere askeri tahliller vardı. Art planda ise çeşitli muahedeler yapılıyordu.
Kamuoyu araştırmaları uzmanı ve siyasi analist Dahlia Scheindlin, Netanyahu’nun 2014’ten bu yana Hamas’ın Katar’dan gelen fonlarla desteklenmesine ve Gazze’deki siyasi pozisyonunu muhafazasına müsamaha gösterdiğini, karşılığında vakit zaman yaşanan ufak gerginlikler haricinde bir cins “sessizlik taahhüdü” aldığını söylüyor.
“İdeolojisi kuşkusuz Filistin devletinden yahut iki devleti tahlilden kaçınmaktı lakin bu politikayı sürdürerek Hamas’ın çok uzun bir mühlet boyunca silahlanmasını ve temelde bir ordu kurabilmesini sağladı” diyen Scheindlin şöyle devam ediyor:
“İsrail’in Gazze sonu üzerindeki varsayılan denetimi aslında sivil halka eziyet olurken Hamas’ın İsraillilere yönelik müthiş akınları gerçekleştirebilecek noktaya kadar silahlanmasını engellemedi.”
İsrail ve Hamas ortasındaki savaşın uzun müddet devam edeceğini öngören Scheindlin, “Netanyahu’nun uygulamaları ve siyasetleri, Hamas’a karşı sert ve güvenlik konusunda kararlı olduğu tarafındaki çok efor sarf ettiği imajıyla katiyetle çelişiyor” tabirlerini kullanıyor.
Seçmen tabanı kimlerden oluşuyor?
Peki 7 Ekim akınları ve halkın inancındaki düşüş, devam eden yolsuzluk davaları ve hükümetin çok reaksiyon gören yargı ıslahatının akabinde Netanyahu’nun yine seçim kazanması mümkün mü?
Siyasi analist Dahlia Scheindlin, Netanyahu’nun şimdiye kadar Likud Partisi’nin 1970’lerin sonlarına kadar uzanan ve kendilerini partiye çok yakın hisseden bir seçim tabanına sahip olmasından yararlandığını söylüyor.
Bunun yanı sıra Netanyahu’nun yıllardır global sahnede güçlü, ehil bir önder ve “Bay Ekonomi” olarak görülmesine dikkat çekiyor.
Uzmanlar, Netanyahu’nun iktidara geldiği birinci günden itibaren İsrail’in büyük ölçüde devlet denetimindeki iktisadını özgürleştirmeyi, “bürokrasiyi kesip atmayı” ve ABD ve öteki ülkelerden gelen ekonomik yardımlara olan bağımlılığı azaltmayı hedeflediğini söylüyor.
Bunun sonucu olarak İsrail’de çok dinamik bir teknoloji dalının ortaya çıktığını belirten gazeteci Joshua Leifer, “Bu İsrail için kıymetli bir stratejik varlık haline geldi. Askeri teknoloji değerli bir ihracat kalemi oldu. Körfez ülkeleriyle olağanlaşma mutabakatlarının yapılmasını sağlayan da buydu, İsrail’in askeri teknolojisini istediler” diyor.
Ancak uzmanlar Netanyahu’nun izlediği neoliberal ekonomik vizyonun toplumun birtakım kısımlarını zenginleştirirken eşitsizliğin de kıymetli ölçüde arttığına dikkat çekiyor.
Manchester Üniversitesi’nden Dr. Moshe Behar, Avrupa Birliği ülkelerine kıyasla İsrail’in eşitsizlik açısından birçok ortalamanın altında kaldığını söylüyor.
Leifer ise Netanyahu’nun başarılı olmak için bu eşitsizliği bir araç olarak kullandığını söylüyor:
“İsrail’in orta üst ve üst sınıfları onun idaresinde zenginleşmiş olsa da Netanyahu siyasi mesleğini güçlendirmek için personel sınıfının kızgınlığını çok tesirli bir halde harekete geçirmeyi başarıyor.”
Bundan sonra ne olabilir?
İsrail’de geçtiğimiz haftalarda binlerce kişi hükümeti protesto etmek için sokaklara döküldü. Kasım ayı başında Netanyahu’nun konutunun önünde toplanan göstericiler güvenlik bariyerlerini zorlayarak “Şimdi hapse” sloganları attı.
Ancak Netanyahu hücumlara ve rehine krizine ait şimdiye kadar şahsî bir sorumluluk üstlenmedi.
Uzmanlar İsrail’de Netanyahu’ya takviyede yaşanan düşüşün “benzeri görülmemiş” seviyede olduğunu söylüyor.
İsrail Demokrasi Enstitüsü’nün geçtiğimiz Ekim ortasında yaptığı bir ankete nazaran hükümete itimat oranı yüzde 18 ile son 20 yılın en düşük düzeyinde.
İsrail’in en tanınan haber kanallarından Kanal 13’ün anketine karşılık verenlerin yüzde 76’sı ise Netanyahu’nun savaştan sonra yahut çabucak artık istifa etmesi gerektiğini düşünüyor.
25 Kasım’da Netanyahu’nun meskeninin önünde düzenlenen şovda bir protestocu “Terk edildik” yazılı bir pankart tutuyor
İsrail’de erken seçim yapılması için Netanyahu’nun iktidar koalisyonundaki çoğunluğunu kaybetmesi yahut hükümet ya da başkanı olduğu Likud Partisi içinde uyuşmazlık yaşanması gerekiyor.
Ancak uzmanlar Netanyahu’nun halktan özür dilememesi ve sorumluluk almaması durumunda 2026’daki genel seçime kadar ülkedeki protesto dalgasının büyüyüp çok daha önemli bir siyasi krize dönüşebileceğini söylüyor.
Gazeteci Joshua Leifer’e nazaran İsrail halkı, birbiriyle çelişkili olan lakin paralel bir halde gelişen iki süreç yaşıyor.
“İlki halk ortasında öfke, sağa yanlışsız bir yönelme, savaşa dayanak ve İsrail ordusunun zaferi olarak kendisini gösteriyor” diyen Leifer şöyle devam ediyor:
“Öte yandan, uzun bir ortadan sonra birinci sefer iki devletli tahlil müzakerelerinde biraz canlanma yaşanıyor ve Netanyahu’nun önerdiği işgali yönetme modelinin başarısız olduğu ve İsraillileri savunmasız bıraktığı konusunda farkındalık oluşuyor. Bunlar bir manada yeni siyasal tabanın ortaya çıkan sınırları.”
Diğer taraftan Netanyahu’nun “cadı avı” diye nitelediği yolsuzluk davası iki aylık ortadan sonra devam ediyor.
İsrail siyasetinde son altı yılın Netanyahu’nun yolsuzluk davası etrafında şekillendiğini belirten Leifer, “Netanyahu’nun devre dışı kalması durumunda gerçek problemler hakkında konuşmak için bir fırsat doğacağını” söylüyor.
Gazze’de şimdiye kadar 18 binden fazla, İsrail’de ise bir günde 1200 kişinin öldürüldüğünü hatırlatan Dr. Behar ise “Netanyahu’nun geriye bölünmüşlük, vefat, vahşet ve ihtilaftan öteki bir şey bırakacağını sanmıyorum. Filistin sıkıntısına, İsrail toplumuna ve hatta global siyasete yönelik yıkıcı siyasetleri nedeniyle ise unutulmayacak” diyor.
Bir yanıt bırakın