Ertuğrul Özkök | Vaktin Ruhu
Dünden beri şaşkınlık içindeyim…
Elimdeki kitabı şaşkınlıkla okuyor, her sayfasında karşıma çıkan cümlelerin altını çiziyorum.
Kitap bittiğinde, kıvrılmış sayfaları ile harabeye dönmüştü…
Bülent Ecevit’le, genç bir öğretim üyesiyken 1977 yılında tanıştım. 1979 orta seçimlerinde onun danışmanıydım.
CHP teşkilatının sloganlarını çıkaran “Zor Günleri Halkla Birlikte Aşacağız” parti kitabını ben yazdım.
12 Eylül’den sonra da Ecevit’in yanında kalan 6-7 aydından biriydim. Birlikte Aralık mecmuasını çıkardık. O yasaklandıktan sonra 46 hafta boyunca başyazıları imzasız olarak ben yazdım.
Sonra gazeteciliğe başladım. Öldüğü güne kadar da yakınlığımız devam etti.
Ağzından asla duymadığım argo sözler ve cümleler
Hayatımda gördüğüm en şık insanlardan biriydi.
Ağzından tek söz argo işitmedim. Ölünceye kadar bana “Sayın Özkök” diye hitap etti, ben de ona “Bülent Bey” dedim.
İnsanı incitecek, rencide edecek tek söz kullanmadı onca yıl boyunca…
Onun için, rahatlıkla “Bütün dünyanın en şık, en dikkatli, en saygılı siyasetçisi” diyebilirim.
Fıkra anlattığını hiç duymadım. Para sözünün lügatında yeri olmadığını düşündüm daima.
Oysa dün bitirdiğim kitapta şahsen kendi kaleminden o denli bir Ecevit okuyorum ki, küçük dilimi yutacağım.
Tanıdığım Ecevit’le taban tabana zıt bir karakter var dünden beri karşımda….
Muzip, esprili, kendisiyle ve hayatla dalga geçen, söz oyunlarını, yeni kavramları yaratmayı seven, dedikoducu, “ulan” sözünü rahatlıkla kullanan…
Ama yaşadığı meskeni hapishane üzere gören,
Sürekli para badiresi çeken ve daha yeterli para kazanmayı isteyen,
Ne eğitimi yapacağına bir tünlü karar veremeyen, siyasetle yakın uzak hiçbir münasebeti olmayan…
Ve çok derin bir Allah inancı olan bir karakter…
Aynı vakitte “absürdite”yi seven post çağdaş bir dadaist…
Ecevit’in sahafta bulunan mektuplarındaki Cerrahî Şeyhi
Kendi ağzından, kendi kaleminden, size bu hiç tanımadığımız şaşırtan Ecevit’i anlatacağım.
Ama evvel bu kitabın ne olduğunu anlatayım.
Bülent Ecevit, Robert Kolej’de okurken en yakın arkadaş gurubu şu şahıslardan oluşuyormuş:
Gazeteci Ahmet Emin Yalman’ın oğlu Tunç Yalman, sonradan eşi olacak olan Rahşan Aral, sonradan İstanbul Belediye Lideri olacak olan Ahmet İsvan, gazeteci Altemur Kılıç, sonradan Cerrahî Dergahı’nın ABD’deki piri olacak olan Tosun Bekir Bayraktaroğlu, çağdaş pazarlama araştırmalarını Türkiye’ye sokan Nezih Neyzi…
Ecevit Ankara’ya döner ve 1944-45 yılları ortasında neredeyse her gün Tunç Yalman’a mektuplar muharrir.
Tunç Yalman 2006 yılında öldükten sonra bu mektuplar sahaflar aracılığıyla satılır.
Alper Çeker bu mektupları sahaflardan alır ve bugüne kadar saklar.
Mektuplarda ismi geçenlerin hiçbiri artık hayatta değil.
Ve işte sahafta bulunan bu mektuplar, bu ay Timaş Yayınları tarafından yayınlandı.
Buyurun, o hiç tanımadığımız Ecevit’i birlikte tanıyalım.
Truman Capote usulü dedikoduyu çok seven bir Ecevit görüyoruz
İlk mektupta, onu Amerikalı müellif Truman Capote’nin şekline misal bir üslupla okuyoruz:
“Pazartesi günü Seraplara akşam çayına davetli idim; aman efendim çay bir hoştu bir hoştu sormayın; envai çeşit pastadan tutun da ‘zümrüdüanka’ya kadar olmadık yoktu. Lakin çaya geçen sene kolejden ayrılan Serap’la arkadaş, bir kuzenim de beraberinde geldiği için, ‘zümrüdüanka’dan hiçbir ilahi sır alamadım. Ne o öttü ne ben söyledim. Ancak hiç değilse çölde bir bardak su içmiş üzere oldum.”
Bu ortada “Sait Faik ayyaşmış” üzere edebi dedikodulara da rastlıyoruz.
Ecevit’in mektuplarını yazdığı Tunç Yalman
Yaşadığı kentin ismini Rahşanapoli koymuş
17 Eylül 1944 günkü birinci mektubunda, yazıldığı yer olarak tarihin altında şu söz var:
“Rahşanapoli…”
Kitabın sonuna kadar hiç bitmeyecek Rahşan ismini birinci sefer birinci sayfada burada görüyoruz…
Rahşan ismi açıkça birinci sefer bundan bir ay sonra, 20 Ekim 1944 günü yazdığı mektupta ortaya çıkıyor:
“Seraplar’dan beri Rahşan’la görüşemedik. (Şimdiye kadar ihtiyaten ismini kullanmaya cüret edemiyordum… Ancak ondan ismiyle bahsedebilmek muhtaçlık halini aldı.)
Ama ismini en güçlü olarak kitabın 208’inci sayfasında görüyoruz:
“Ben Rahşan’ı seviyorum…”
Rahşan Ecevit, Bülent Ecevit
“Arkadaşlar! Dünyada bizden üstün küme yok”
Ecevit’in Ankara bürokrasisine bakışı da farklı.
Robert Kolej’deki arkadaş kümesi için şunları söylüyor:
“Dünyada bizim teşkil ettiğimiz üstün küme yoktur diye, bize o denli geliyor sıkıntının. Dilerim birkaç gün benim halime gelirsin, bak nasıl anlayacaksın bunun doğruluğunu. Yahu o kadar koca koca adamlar, devlet yönetiminde önemli rol oynayan beşerler görüyorum; bir tek bizim düzeyimize yaklaşanı görmedim. İsterse alim olsun, dâhi olsun beş para etmezler. Gerçek dahi bizim kümemiz.
Kimsenin hâkimi mizahtan haberi yok…
Kısacası kimsede iş yok.”
Borgesvari bir absürdite merakı
Mektuplarda Latin Amerikan anlatı geleneğinde gördüğümüz absürt cümleler var.
Mesela şu satırlar:
“Hadi Tunç! Biraz kulağını bana yaklaştırır mısın, bir şey söyleyeceğim.”
İleriki mektuplarda ise boş sayfalar bırakıp üzerine; “Burası beyaz perdedir. Sinema oynatılacak”, “Buraya fotoğraf yapılacak” üzere kısa cümleler yazıyor.
Sanki birinci köy kenti değil, 1970’lerin bir hippi komününü kurmak istiyor
Mektuplardaki en farklı yerlerden biri, bir yaşama ütopyası, kendine ilişkin bir Atantis kurma isteğini yazdığı kısımlardı.
“Ya Ankara ya İstanbul civarında biraz topraklanalım. Ve bu -epey vasi olacak- toprakta bir çiftlik kuralım. Ve yakınında daima bir arada yemek yemek ve oturmak üzere bir bina inşa edelim. Besinimizi temin edecek bu çiftlik varken öteki yerden para kazanmaya muhtaçlık duymayız. Fakat çiftlikte hepimiz günde birkaç saat (en yeterlisi sabahtan öğleye kadar) ziraatçi olacaklarımız efendice, gerisi amele üzere (ki dünyanın en yeterli ve en tabi sporu) çalışırız. Öğlenden sonra gece yatıncaya kadar da okuruz, yazarız, çizeriz, isteyenimiz yağlı boya fotoğraf yapar, piano çalar, arasıra daima bir arada konuşuruz, münakaşa ederiz. Çiftlik istihsalimizin piyasaya aktarılmasını Nezih ve Üstün firması üzerine alır, onları amelelik işinden azad ederiz.”
Bu yazılanlar bana 1970”lerde gelecek olan hippilerin komünal ütopyası üzere geldi. İsteyen de birinci köy kent projesi diyebilir.
“Para… Artık anladım ki bu eşşeoğlueşşekmiş hayatın hâkimi”
Benim için en şaşırtan şeylerden biri, bütün mektuplar boyunca daima parasızlıktan şikâyet etmesi, çalıştığı yerlerde yöneticilerden daima maaşını arttırmasını talep etmesi oldu:
“Yavaş yavaş şifa buluyor üzereyim. Hayatla aramdaki sulh müzakereleri tatmin edici bir safhaya döküleceğe benziyor. Amma gine de ‘işallah.’ (İnşallah sözünü daima bu türlü yazıyor)
Buna sebep ne bilir misin? Para! Nihayet anladım ki artık bu eşşoğlueşşekmiş hayatın hâkimi… Ne dersek diyelim onun tebaasıyız.
Eşşeoğlueşşek yüzüme biraz sırıtınca bendenizin ağzı kulaklarına vardı.”
Thomas Mann’ın en özel kitabı “Tonio Kröger”i tavsiye ediyor
Ecevit’i 50 yıla yakın bir mühlet Türk siyasetinde izledik.
Onun bizde bıraktığı izlenim daima çok nötr bir cinsellik oldu. Neredeyse aseksüel diyebileceğimiz bir profildi bu.
Tunç Yalman’a yazdığı mektuplarda sık sık ona kitaplar tavsiye ediyor, kendi okuduklarını anlatıyor. İşte o kitaplardan biri bilhassa şaşırttı beni.
Tunç Yalman’a, “Thomas Mann’ın Tonio Kröger’ini bul ve oku” diye yazıyor.
Thomas Mann, estetikle cinsellik ortasındaki çok ince çizginin birinci işaretlerini “Venedik’te Ölüm” kitabında verir. Gay yanını çok üstü örtülü biçimde “dolaptan çıkardığı” kitabıdır o. Tönio Kröger ise bir nevi o kitaba giriştir. Mahalledeki erkek arkadaşlarıyla olan bağlantısının silik çizgilerini birinci olarak o novellada verir.
Aynı mektupta tavsiye ettiği ikinci kitap ise Thornton Wilder’ın “The Woman of Andros”ı… “Yüzde 100 okumalısın” diyor. O kitap da Hazreti İsa’nın doğumundan çabucak evvel Akdeniz’de hayali bir adada geçer. Toplumla bireyin ahlaki çatışmalarının izleri vardır o romanda da.
Kitapta ismi geçen müelliflerden biri de Oscar Wilde… Bu kitaplar da Ecevi’”in bizden itinayla sakladığı bir yanını ortaya koyuyor…
Yani “insan Ecevit’i…”
Radyoda ne vakit klasik müzik dinlesem babam saksafoncu Nihad’a geçiyor
Klasik müziği çok seviyor. Ankara Devlet Tiyatro Mektebi öğrencilerinin sahnelediği “Figaro’nun Düğünü” operasına iki gece üst üste gidiyor. Ancak meskende radyoda ne vakit klasik müzik dinlemeye kalksa babası radyoyu kapatıyor yahut öteki bir kanalda ya suzinak fasıla ya da Nihad Esengil’in saksafon sololarına geçiyor.
Ecevit o düşünceyi şöYle anlatıyor:
“Akşamları yemek sofrasındaki halime, Rainer Maria Rilke’nin ‘Genç Bir Şaire Mektuplar’ kitabının gerisindeki bir makalede rastladığım için, kabahatin bende olmadığını, benim haklı olduğumu görerek sevindim.”
“Burjuva üzere giyine giyine burjuva olacağız”
Mektuplarında sık sık anne ve babasının konutundaki boğucu ortamı anlatıyor. Bu ortamın onu “intihara kadar sürükleyebileceğini” açıkça yazıyor.
Ankara’yı hiç sevmiyor. “Rahşan’a karşın hiç sevmiyorum. Biz Ankara’yı sevmiyoruz, biz Ankara’da bunalıyoruz, kaçmak istiyoruz. Biz meskende mecnunluk nöbetleri geçiriyoruz, kurtarın beni; dilimle ağzımın yan duvarlarını ısırıp duruyorum” diye haykırıyor mektuplarda.
Bir de ideolojik takıntıları başlıyor:
“Bizim kılığımız burjuva ola ola kendimizin de burjuva olmamız bir ihtimal; öbür ihtimalse delirmek. Halbuki ben ikisini de istemiyorum.”
“Hukuka mı gideyim, ziraatçi mi olayım, antika mı olayım?”
Robert Kolej üzere bir okulu bitiriyor fakat ne eğitim yapacağına bir türlü karar veremiyor.
Önce hukuk fakültesi diyor. Sonra “Ziraat Mektebi’ne gideyim” diyor.
“Hayır, Ankara’da jeoloji okuyayım” diye düşünüyor…
Vazgeçiyor, Lisan Fakültesi’ne gidiyor, filoloji okumak istiyor, Latince, eski Yunanca… ek ders olarak da ideoloji tarihi, eski çağ tarihi…
“Netice… Antika olacağım” diyor.
Rahşan Aral’ın ailesi, maliye ve muhasebe okumasını koşul koşuyor…
“Gittikçe eşekleşiyor, öküzleşiyorum”
İşle ilgili hisleri güya Kürk Mantolu Madonna’nın yahut bir Kafka romanının kahramanı üzere:
“İşe başlayalı beri üzerinde bir hal belirmeye başladı, bir hödüklük hali… İçerimden yavaş yavaş çok sevdiğim bir şey çıkıp uzaklaşmada sanıyordum: Ruhum bir eşekleşiyor, hayvanlaşıyor, şehirlileşiyordum. Daireleşiyordum.”
Bu ortada çeşitli mektuplarında sık sık, iş yerinin onu “öküzleştirdiğini” anlatıyor.
Şu cümlelere bakar mısınız:
“Şimdi çalıştığım yeni odadaki yeni dairedaşlar şair olduğumu bilmiyor, ben de öğrenmesinler istiyorum. Zira bu suretle öküzlüğümü daha sarahatle test edebiliyorum. Sonuçlar âlâ gidiyor.”
Yani bir adım daha gitse, “Gregor Samsalaşıyor’dum” diyecek.
“Allah, insanlığı komünizmden korumak için hayvanlaştıracaktır”
Ecevit’in çeşitli mektuplarına yayılmış güçlü bir Allah şuuru var.
“Allah -yahut kimine nazaran yalnızca tabiat- karşısında bir büyüklük duyusuyla ebediyen en hayran kalınan şeydir” diyor.
Mektuplarda siyasi olarak gördüğümüz birinci ve son cümleler, “Allah ve komünizm” üzerine…
Bir mektupta şöyle bir cümlesi var:
“Artık hem beni affetmesi hem de müdafaası için Allah’a gereksinimim tamamıyla arttı.”
Ancak Allah ve komünizmle ilgili fikirleri biraz karışık ve anlaması sıkıntı:
“Bu kurulacak olan komünizmde Allah’ın amacı hasıl olamaz, zira o robot köleler sınıfı beden bulamadıkça Allah insanları kör tutmaya mecburdur ki, lağımcılık, sürücülük, mütercimlik, muhasebecilik etmek mecburiyeti onları çok derecede bedbaht etmesin.
Bilakis, bugün kurulacak komünizm insanları bedbaht edebilir; zira ortadan, Allah’ın insanların gözüne bağ olarak kullandığı gayeler kalkacağı halde şimdi insanların kör olma mecburiyeti devam edecektir. Ve o vakit Allah, insanlığı bu tenakuzdan kurtarmak için tekrar -yeryüzüne- hayvanlaştıracaktır; Rusya’da yaptığı gibi… Allah, Rusya’daki tecrübeyi muvaffak etmedi işte. Ve her makul insanın aklı yattığı halde, bunun içindir ki, insanlığa şimdi komünist olmak imkanını bahşetmiyor.”
Übü usulü tek perdelik absürt tiyatro
Birçok mektupta, absürt edebiyat denemeleri var.
Bunları gır gır olsun diye mi yazıyor, yoksa sahiden Lonesco üslubu bir şey mi yapmak istiyor, anlamadım.
Mesela “Bir tecrid ve dört ölüm” başlıklı tek perdelik bir piyes yazmış.
Birkaç satırı aktarayım: (Numaralara dikkat)
1. Kurbağaları ölsün mü istiyorsun?
2.Hayır diyorum, uzunlukları uzasın kâfi.
3. Ölülerin uzunluğu göğe kadar uzamıştı.
2. Sen de gözlerini yumsan düzgün edersin, musibet.
3. Hayır, ben seni görmek istiyorum.
1. Beni de görmek istemiyor musun?
3. Sen kimsin?
1. Ayna.
3. Dur seni süsleyeceğim.
1. Benim için kurbağaları da öldür.
3. Bunu istemiyorsan sen ol.
2. Kesinlikle birisi ölmeli mi?
Bu ortada mektuplarda şöyle cümleler de var:
“Armutlar, saçlarından asılmış aptallardır.”
Bir de sık sık “İşleten adam” diye biri geliyor ki, kim olduğunu, ne olduğunu anlamadım.
*
(*) Alper Çeker: “Hayat Dalgalar Üzere Üstümüzden Geçecek”: Bülent Ecevit’ten Tunç Yalman’a Mektuplar, Timaş Yayınları, Kasım 2023
Bir yanıt bırakın